زینب زارع_خشکسالی و محدودیت رودخانه‌های فصلی یزد  استفاده از بندهای تأخیری و سازه‌های تغذیه مصنوعی را راه حل علمی و مکمل سدهای مخزنی برای مهار سیلاب، حفاظت از زیرساخت‌ها و تقویت منابع آب زیرزمینی می داند.

خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی انتهاج یزد در خصوص شرایط احداث بندهای خاکی و تغذیه مصنوعی سفره های آب زیر زمینی با افشین عالمی معاون طرح و توسعه شرکت آب منطقه ای یزد گفت گویی داشتیم که در ادامه می خوانید.

لطفا ابتدا تعریفی از بندهای تغذیه مصنوعی سفرهای آب زیرزمینی داشته باشید و بفرمایید چه تفاوتی با سدهای مخزنی دارند و چگونه مکمل یکدیگر عمل می‌کنند؟

بندهای تغذیه مصنوعی سازه هایی با ارتفاع کمتر از ۱۵ متر و حجم ذخیره کمتر از ۴میلیون مترمکعب هستند که در مناطقی با تغییرات ارتفاعی کم (دشتها) که خاک دارای ظرفیت نفوذپذیری خوبی باشد قبل از ورود آب به مناطقی که دارای ساختار با اثر منفی بر آب سطحی است ساخته می شوند و پیش از آنکه کیفیت آب کاهش یابد با مهار رسوب و آزادسازی تدریجی جریان به تغذیه سفره های آب زیرزمینی کمک می کنند.
در سدهای مخزنی ارتفاع سد و حجم مخزن بیش از بندها بوده و در این سازه ها با ایجاد عناصر آب بند در پی و بدنه در عمل مخزن سد، آب بند شده و با رهاسازی کنترل شده آب به پایین دست بر اساس مجوزهای تخصیص جهت مصارف  شرب، بهداشت، صنعت و کشاورزی استفاده می شوند.

آیا شرایط خاصی برای استفاده از آب این بندها و مخازن وجود دارد؟

بسته به منابع رودخانه و جنس ساختگاه محل احداث هر یک از این دو سازه ممکن است استفاده شود که به علت هزینه های بسیار کمتر سازه های تغذیه ای و تأثیرگذاری سوء کمتر بر محیط زیست و جریان طبیعی آب، سازه های تغذیه ای در اولویت احداث قرار دارند.

چه معیارهایی برای انتخاب محل احداث بندهای تأخیری و سازه‌های تغذیه مصنوعی در استان یزد در نظر گرفته می‌شود و چند بند در استان یزد داریم؟ هزینه احداث را بفرمایید.

در استان یزد ۲۶ بند خاکی تغذیه ای و تأخیری با حجم آبگیری ۲۷میلیون مترمکعب توسط شرکت آب منطقه ای ساخته شده است که محل احداث آنها بر اساس موقعیت مسیل های آبگذری، میزان بارش، جنس زمین، نوع مصالح در دسترس، مناطق جمیعتی و اقتصادی تأثیرپذیر از سیلاب و محل قرارگیری جاده های مواصلاتی و غیره تعیین می شود.

این سازه‌ها چه نقشی در افزایش سطح آب‌های زیرزمینی و کاهش افت سفره‌ها دارند؟

این سازه ها شدت ورود آب های سطحی به مناطق شوره زار را کاهش داده و بخصوص با ته نشین کردن رسوبات در مخزن باعث کاهش بار رسوبی سیلاب شده و آب با شفافیت بیشتر و دِبی کمتر در مسیر طبیعی رودخانه جریان می یابد تا بهتر به سفره های آب زیرزمینی نفوذ و بخشی از بیلان منفی منابع زیرسطحی را جبران نماید.

در شرایط اقلیمی خاص یزد، بندهای تغذیه مصنوعی چه جایگاهی در ایجاد سپر ایمنی در برابر سیلاب و پایداری منابع آب زیرزمینی دارند؟

استان یزد متوسط تبخیر بیش از ۲۵۰۰میلی متر است لذا ذخیره سازی منابع آب به صورت روباز محل مناسبی برای تبخیر و هدررفت روان‌آبها می باشد ولی در صورت احداث بندها در ساختگاه هایی که به لحاظ دانه بندی مصالح، مستعد نفوذ سریع آب به لایه های زیرسطحی هستند متوقف کردن جریان سیلاب، هم می تواند بار رسوبی آن را کاهش دهد و هم با رهاسازی تدریجی در بستر رودخانه، تغذیه منابع زیرسطحی سریع تر انجام شود و با کنترل دبی پیک سیلاب در مخزن، از آسیب به مناطق اقتصادی و مسکونی پایین دست جلوگیری شده و بخصوص به تأسیسات جمع آوری و دفع آبهای سطحی و هدایت کننده سیلاب فرصت عملکرد با بیشترین ظرفیت را می دهد.

اجرای این طرح‌ها چه تأثیری بر امنیت آب شرب و کشاورزی استان خواهد داشت؟  

باید یادآور شویم که استان یزد از جمله مناطقی از کشور است که بخش عمده ای از سازه های تغذیه ای و تاخیری، در سالهای قبل احداث گردیده و اکنون نیاز به مرمت،تعمیر، بازسازی و نگهداری دارد که در این راستا از سال ۱۴۰۲، شرکت سهامی آب منطقه ای یزد به صورت منسجم نسبت به تخصیص بودجه از منابع داخلی خود جهت تعمیر و مرمت بندهای موجود و احداث یک بند جدید اقدام نمود که در نتیجه آن بیش از ۱،۳۰۰،۰۰۰ مترمکعب به حجم مخازن این بندها اضافه نمود و بخشی از سازه های بدنه و سرریز بندها اصلاح شد که می توان به احداث بند کوه کاسه، مرمت بند رحیم آباد ابرکوه در سه مرحله، لایروبی بندهای بهاباد، بهادران ، صادق آباد، مروست، عباس آباد، دم هفت رودخانه شور و با صرف هزینه ای بیش از ۲۰۰۰میلیارد ریال اشاره نمود که این اقدامات به جهت تأثیر مستقیم بر بهبود وضعیت آبخوان مناطق مختلف استان و بهبود آبدهی چاه های شرب و کشاورزی مناطق پایین دست، تأثیر مستقیم بر بهبود معیشت مردم خواهد داشت.

با توجه به اینکه رسوبات سیلاب جمع شده در مخازن بندها جهت امور کشاورزی بسیار مناسب بوده و بار مواد آلی قابل توجهی جهت بهبود کیفیت خاک مزارع و باغها دارند، لذا تخلیه رسوب داخل مخزن بندها و انتقال به مزارع در بهبود عملکرد سازه ها در زمانهای وقوع سیلاب مفید است همچنین در مناطق جمعیتی نزدیک این بندها تصور اشتباهی وجود دارد که در زمان پرشدن مخزن بند، لوله های تخلیه تحتانی توسط برخی اهالی مسدود می گردد تا بتوانند از آب موجود در زمان بیشتری استفاده کنند که این کار به سه جهت مشکل ساز است: اول آنکه آبهای سطحی جزو انفال بوده و به همه مردم تعلق دارد و آبی که باید در مسیر طبیعی خود سفره های زیرزمینی را تغذیه کند با این کار تبخیر شده و از اثرگذاری بندها می کاهد و دوم در صورت وقوع سیلاب‌های پیاپی سازه نمی تواند عملکرد خود را در برابر حفاظت مناطق پایین دست در کنترل دبی پیک سیلاب انجام دهد که در نتیجه هیچگونه کارایی نخواهد داشت و سوم ماند طولانی سیلاب در داخل مخزن به جهت ماهیت این سازه در نگهداشت کوتاه مدت سیلاب، به سازه بند آسیب می زند.

چه برنامه‌ای برای آموزش و اطلاع‌رسانی عمومی درباره اهمیت این سازه‌ها در برابر سیلاب وجود دارد؟

با تهیه برنامه های خبری در جراید و صدا و سیما و فیلم و تیزر و همچنین برگزاری جلسات توجیهی با جوامع محلی، جلسات شورای حفاظت از منابع آب شهرستان اهمیت این سازه ها تشریح می گردد.

 با توجه به تغییرات اقلیمی، چه چشم‌اندازی برای توسعه بندهای تغذیه مصنوعی در استان یزد ترسیم شده است؟

تغییرات اقلیمی هر چند باعث کاهش میزان بارش در کشور ما شده است ولی از طرف دیگر به جهت کاهش زمان بارش و افزایش شدت بارندگی، موجب افزایش وقوع سیلاب های شدید شده که نمونه های آن را در شهرستان های مختلف استان، از سال ۱۴۰۰ به این سو شاهد هستیم و این مساله اهمیت وجود بندهای تاخیری و تغذیه مصنوعی را بیش از پیش نمایان نموده است.
این شرکت با پایش مستمر جریان رواناب ها و انجام مطالعات موردی در مسیل های مستعد و بازنگری مطالعات بندهای موجود تلاش میکند تا اثر تغییرات اقلیم را بررسی و در صورت نیاز نسبت به اصلاح سازه های موجود و احداث سازه های جدید اقدام نماید.

آیا امکان استفاده از فناوری‌های نوین (مانند پایش هوشمند یا داده‌های ماهواره‌ای) در مدیریت این سازه‌ها وجود دارد؟

بله، استفاده از تصاویر ماهواره ای در پایش آبگیری بندها پس از سیلاب و مدیریت ریسک خطرات احتمالی وجود داشته و پایش هوشمند اطلاعات می تواند عملکرد سازه ها را بهینه تر نماید.